Schrijvers, polemisten en markante mediafiguren

Een mens leeft, sterft en raakt vervolgens in de vergetelheid. Althans, die kans is vrij groot. De eerste jaren van gemis zullen familie, vriend en vijand herinneringen levend houden. Tot ook dat fatsoen weg slijt en er niets van je over is. Soms is dat prima en soms is dat best jammer. Ziehier de reden van mijn bloemlezing en ode aan dames en heren die via de media hun bijdrage leverden aan mijn ontwikkeling.

Schrijvers en polemisten kwamen in de vorige eeuw veelvuldig op tv. Romans deden er toe. Net als columns en artikelen in dag- en weekbladen droegen ze bij aan de stemming van het moment. Een omschrijving, mening of uitspraak gold als een stukje tastbare cultuur, vereeuwigd in een alinea of snedige scene. Ik kon er geen genoeg van krijgen.

Niet gehinderd door regels, voorschriften en zelfreflectie gaven de toppers uit deze gerespecteerde beroepsgroep hun ijdelheid ruim baan, tot groot vermaak van het televisiepubliek. In dat schurende gepest, gedram en eindeloos fulmineren tegen concullega, politicus, koningshuis of volks gedrag vond ik een eigen wereld waar ik mij zeer thuis voelde. Ik nam het mee naar de nieuwe eeuw. Veel kijk- en luisterplezier!

Ik beperk me tot fragmenten uit de periode 1967 – 2000.

Clip 1: Willem Frederik Hermans
(Amsterdam, 1 september 1921 – Utrecht, 27 april 1995)

“Een vraaggesprek? Nee, dit is een vertelgesprek van mijn kant!”

Ik was 15 en koos ‘De donkere kamer van Damocles’ (1958) als eerste titel op mijn boekenlijst. Wist ik veel. Het ging over De Oorlog en dit had nu eenmaal mijn interesse. De stijl van WFH sprak mij direct aan. Tijdens zijn mediaoptredens maakte hij schaamteloos een karikatuur van zichzelf, daarbij niet gehinderd door enige reflectie of genuanceerde terugblik op een rtv-optreden of polemiek. Een briljante pestkop.

Max Pam maakte 10 jaar na zijn dood een bijna twee uur durend portret van zijn geliefde schrijver. Voor mij is dit een zeer herkenbaar tijdbeeld van het naoorlogse Nederland met beschrijvingen en anekdotes over wijze en eigenwijze mannen en vrouwen die zich uitlatingen permitteerden over hun visie op geloof, maatschappij en medemenselijkheid.

Voor wie de clip te lang is: kijk vanaf 1:36 uur.

Clip 2: Willem Oltmans
(Huizen, 10 juni 1925 – Amsterdam, 30 september 2004)

“Daar weet jij niks van: je hebt mijn boek niet eens gelezen!”

In 1985 kreeg ik de smaak goed te pakken. Vanaf 1983 was ik verslaafd aan de VPRO-programma’s Het Gebouw (radio 1984-1993) en ‘Hier is… Adriaan van Dis’ (tv 1983-1992).

“Laten we gewoon spannende gesprekken voeren. Een talkshow geleid door een persoonlijkheid die tart en tegenwerpt en meedenkt. Iemand die zich kwetsbaar opstelt en die zijn gast hoogacht door hem of haar serieus te nemen.”

Aangevuld met opinie uit Vrij Nederland, Groene Amsterdammer en andere week- en dagbladen genoot ik van menig scherp gesprek. Ik kreeg extra kader. Het programma was een aanvulling en gaf uitleg over de chaos en onbegrijpelijkheid van alledag.

Willem Oltmans uitnodigen, betekende vuurwerk. Dissident en beroepscriticus van de Nederlandse politiek Oltmans had vaak voordat de vraag gesteld was zijn mening klaar, was in feite overal tegen, praatte krom wat recht was en omgekeerd. Daarnaast was hij een charmeur eerste klas die geweldige one-liners kon produceren, in vlijmscherpe tussenzinnen zijn opponent lekschoot en zichzelf al voor het gesprek goed en wel begonnen was als overwinnaar gedroeg. Geen wonder dat velen niet geloofde wat hij zichzelf toedichtte: een onmiskenbare bijdrage aan de loop van de moderne geschiedenis. Ik twijfelde: hij had immers het lef om recht op de man / vrouw af interviews af te nemen.

Zijn vriendschappelijke relatie met Soekarno (eerste president van Indonesië) en ongezouten kritiek op Soeharto (diens opvolger) deed stof opwaaien en brouilleerde hem met elke autoriteit. In feite werd hij gedwarsboomd en kon hij zijn werk niet meer doen. Een uitputtende rechtsstrijd met de Staat der Nederlanden leverde hem 4 jaar voor zijn dood een uitkering van 46 jaar gederfde inkomsten op, waarvan hij direct een vleugel kocht die hij een prominente plek in zijn appartement aan de grachtengordel gaf.

Het gesprek met Van Dis is in feite een performance en een vroeg voorbeeld van incorrecte framing van een geïnterviewde. Geniet van dit half uur geruchtmakende teevee.

Clip 3: Ischa Meijer
(Amsterdam, 14 februari 1943 – Amsterdam, 14 februari 1995)

“Hoe openbaarder, hoe verhulder.”

“Een goede vraag stelt elk antwoord in haar schaduw.”

Over invloedrijk gesproken. Wekelijks presenteerde Ischa Meijer in het VPRO-radioprogramma Het Gebouw (1984 – 1993) vanuit het Amsterdamse café Eik en Linde zijn Een Uur Ischa. Voor mij verplichte kost en zo pakte ik Borát (opmaat voor Jiskefet) en Magreet Dolman ook nog mee.

Ischa voerde een gesprek louter op het scherpst van de snede. Bij voorkeur ongemakkelijk en op het irritante af, want to-the-point en zonder gelul. Eerst iemand uit balans krijgen en dan onverwachts de vraag der vragen stellen en te weten te komen wat er zich achter de façade van zijn gast afspeelt. Heel eerlijk allemaal. En als het mij uitkomt, pas ik zijn werkwijze graag toe.

In dit Cinevisie-fragment (1981 – 1984) uit 1984 is Ischa de gast van Cees van Ede. Vanaf 3:20 draait hij de rollen om en stelt zijn gastheer prangende vragen. Waar gaat dit gesprek nu werkelijk over? Laat mensen nu eens iets zien! Stop met het gebabbel. Wat wil je nu eigenlijk van me weten Cees?!

Tussen 1993 en ’95 had Meijer zijn eigen praatprogramma I.S.C.H.A. op RTL5. Een compilatie is sinds 2010 op Dvd verkrijgbaar. Uit de serie kies ik zijn gesprek met PvdA-coryfee Felix Rottenberg. Hij start volgens zijn bekende recept maar Rottenberg houdt keurig stand tegenover de grillige en aanvallende Meijer. De heren blijken goed aan elkaar gewaagd wat resulteert in een goed gesprek en een kwartier heerlijke teevee. Ik mis dergelijke momenten waarbij de gesprekspartners zich niet laten verleiden tot goedkope waardeoordelen of ordinair gekrijs.

Clip 4: Sonja Barend
(Amsterdam, 29 februari 1940)

“Ergernis is een van de hoogste vormen van amusement.”

Sonja ‘koningin van de talkshow’ Barend noemt Ischa ‘de beste schrijvende interviewer van Nederland’. Midden jaren ’80 noemde iedereen hem zo maar Sonja kon er tijdens haar praatprogramma’s voor de VARA (1981 – 1996) ook wat van. Deze clip van een complete VARA-uitzending uit 1986 duurt 52 minuten. Tussen 3:10 en 19:30 vindt een spannend gesprek plaats tussen Ischa en Sonja. Meijer neemt – heel slim – de rust van Sonja over.

En nu hou ik op over Ischa. Ook al is hij mijn grote voorbeeld. “Behagen doen we ergens anders”. De natuurlijke charme van Sonja is van een andere orde. Nog voor ze een woord gesproken heeft, hangt de zaal aan haar lippen. Onweerstaanbaar.

Het boek met een selectie van haar tv-werk ‘De beste tv-interviews’ beveel ik van harte aan. Binnenkort herlees ik de 544 pagina’s.

Clip 5: Jules Deelder
(Rotterdam, 24 november 1944 – Rotterdam, 19 december 2019) 

“Amsterdammers zijn aardige mensen. Ze hebben een goed hart. Het moest alleen gekookt op hun rug hangen. En dan liefst zo laag dat de honden erbij kunnen.”

‘Deelder Spreekt’ (1985) was de eerste theatervoorstelling waar ik alleen naartoe ging. De eerste helft herinner ik me nog goed. Op het podium van de in 1987 afgebrande Doelen in Delft declameerde Jules Anton strak in een zuurstokroze maatpak complete hoofdstukken van zijn werk. In de voorgaande drie jaar las ik al zijn uitgaven, want Rotterdammer, Jazz en alweer de Tweede Wereldoorlog. Af en toe kwam ik hem tegen in het nachtleven.

Tussen 1995 en 1996 had Jules Deelder op de late vrijdagavond een talkshow bij omroep Veronica, wekelijks vanuit Parkzicht in Rotterdam. De aflevering met Loes Luca – ‘de leukste vrouw van verenigd Europa’ – is hilarisch. Scrol door naar 35:15 en geniet. En kijk, Ger ‘Sax’ van Voorden. “Rookpauze!”

ToDo:

Clip: Jan Wolkers

Na WF Hermans volgden vele grote en kleine schrijvers en mijn boekenlijst groeide aan tot volstrekt onnodige lengte. Een naam die al snel een heldenstatus kreeg, was die van Jan Wolkers. Ik vraag me af of hij nog gelezen wordt.

In 1990 organiseerde ik voor de bNO een tentoonstelling over grafisch ontwerper Jan Vermeulen (1923-1985), die de brutale omslagen van Wolkers werk verzorgde. Wolkers bleek een ongefilterde en extreem toegankelijke man, die voor de gelegenheid een flink gevolg meenam. Tijdens de gezellige opening rookte ik sigaartjes met zijn ega Karina en tekenden we samen blote vrouwen.

Clip: Theo van Gogh

Ischa Meijer was niet de enige interviewer die tijdens een gesprek onaangenaam kon zijn. Een ongemakkelijke sfeer hing ook om Theo van Gogh. Of zoals een AT5-collega het noemde: ik sta niet graag met hem in de lift.

Clip: Martin van Amerongen

Clip: Willem Ruis

Clip: Alfred Lagarde

Clip: Rik Zaal